自主能动性 Agency trong thời đại AI: Ảnh hưởng ngắn hạn và dài hạn

Khi AI dần trở thành một công cụ mặc định trong học tập và làm việc, câu hỏi đáng quan tâm không còn chỉ là AI hữu ích đến đâu, mà quan trọng hơn là:

AI đang định hình năng lực tư duy và khả năng tự chủ của con người như thế nào?

Một trong những năng lực chịu tác động rõ rệt nhưng cũng dễ bị bỏ qua nhất chính là Agency – 自主能动性.

Trong giáo dục, Agency có thể được hiểu là khả năng của người học trong việc chủ động đặt câu hỏi, tự đưa ra lựa chọn, tự điều chỉnh quá trình học tập và chịu trách nhiệm với những quyết định của mình.

Trong thời đại AI, đây không còn là một năng lực bổ trợ. Nó đang trở thành một năng lực cốt lõi.

自主能动性 Agency Trong Thời đại Ai: Ảnh Hưởng Ngắn Hạn Và Dài Hạn — 自主能动性 Agency Trong Thời đại AI: Ảnh Hưởng Ngắn Hạn Và Dài Hạn

1. Ảnh hưởng ngắn hạn: Hiệu quả có thể tạo ra cảm giác “đã học”

AI mang lại những lợi ích rất rõ ràng.

Người học có thể tìm kiếm thông tin nhanh hơn, hoàn thành bài viết trong thời gian ngắn hơn, nhận được phản hồi tức thì và tiếp cận nhiều cách giải quyết khác nhau cho cùng một vấn đề.

Về mặt kết quả, hiệu quả này là không thể phủ nhận.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ:

Chất lượng của sản phẩm cuối cùng không phải lúc nào cũng phản ánh chất lượng của quá trình học tập.

Một học sinh có thể sử dụng AI để hoàn thành một bài luận có cấu trúc tốt, lập luận rõ ràng và hầu như không mắc lỗi ngữ pháp. Nhưng nếu phần lớn quá trình suy nghĩ, tổ chức ý tưởng và diễn đạt đều được AI thực hiện, học sinh có thực sự phát triển những năng lực tương ứng hay không?

Đây là sự khác biệt giữa performance và learning.

AI có thể giúp người học thực hiện một nhiệm vụ tốt hơn trong hiện tại, nhưng điều đó chưa chắc đồng nghĩa với việc năng lực của người học đã được cải thiện tương ứng.

2. Ảnh hưởng dài hạn: Khi sự phụ thuộc trở thành thói quen tư duy

Nếu việc sử dụng AI luôn là phản xạ đầu tiên khi gặp một vấn đề, một thay đổi sâu sắc hơn có thể xảy ra.

Người học có thể dần ít đặt câu hỏi hơn, ít tự thử nghiệm hơn, ít chấp nhận sự bế tắc hơn và ít có cơ hội tự mình trải qua quá trình sai – sửa – thử lại – điều chỉnh.

Đây không đơn thuần là vấn đề về công nghệ. Đó là vấn đề về thói quen nhận thức.

Năng lực tư duy độc lập cũng giống như một “cơ bắp”: nếu không được sử dụng thường xuyên, nó khó có thể duy trì ở trạng thái tốt.

Một người có thể trở nên rất thành thạo trong việc đưa yêu cầu cho AI, đánh giá câu trả lời của AI và sử dụng các công cụ AI khác nhau, nhưng vẫn gặp khó khăn khi phải tự mình bắt đầu một vấn đề hoàn toàn mới mà không có công cụ hỗ trợ.

Trong những tình huống đó, Agency trở thành một lợi thế quan trọng của con người.

3. Giáo dục nên làm gì trong thời đại AI?

Giải pháp không nằm ở việc cấm AI.

AI sẽ tiếp tục hiện diện trong học tập, công việc và đời sống. Vì vậy, mục tiêu của giáo dục không nên là tạo ra một môi trường hoàn toàn không có AI, mà là giúp người học sử dụng AI mà không đánh mất quyền chủ động trong tư duy.

Tư duy trước – AI sau

Trước khi hỏi AI, người học nên tự phân tích vấn đề, đưa ra giả thuyết và phác thảo hướng giải quyết.

Khi đó, AI trở thành công cụ để đối chiếu, phản biện và mở rộng tư duy, thay vì là nơi cung cấp câu trả lời đầu tiên.

Đánh giá quá trình thay vì chỉ đánh giá sản phẩm

Một bài làm tốt không nên là tiêu chí duy nhất để đánh giá việc học.

Người dạy cần quan tâm đến cách người học đi đến câu trả lời: Vì sao lựa chọn cách giải quyết này? Đã cân nhắc những phương án nào? Điều gì khiến họ thay đổi quan điểm? Họ chắc chắn điều gì và còn nghi ngờ điều gì?

Những câu hỏi này giúp đưa trọng tâm đánh giá trở lại với quá trình tư duy của người học.

Duy trì những “vùng không AI”

Không phải mọi hoạt động học tập đều cần AI.

Người học vẫn cần những khoảng thời gian mà họ phải tự đọc, tự viết, tự giải quyết vấn đề và tự đối diện với cảm giác chưa biết.

Bởi chính trong những khoảnh khắc bế tắc và mắc sai lầm đó, người học học cách kiên trì, điều chỉnh chiến lược và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.

Đó cũng là nơi Agency được hình thành.

Phát triển AI literacy song song với critical thinking

Người học cần hiểu AI không phải là một nguồn tri thức tuyệt đối.

AI có thể đưa ra thông tin sai, lập luận thiếu chính xác hoặc tạo ra câu trả lời có vẻ thuyết phục nhưng không có cơ sở.

Vì vậy, bên cạnh kỹ năng sử dụng AI, người học cần được trang bị khả năng đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, nhận diện giới hạn của công cụ và tự đưa ra phán đoán.

4. AI không nhất thiết làm mất Agency

AI tự thân không phải là nguyên nhân khiến con người mất đi khả năng chủ động.

Điều quan trọng hơn là cách chúng ta thiết kế việc sử dụng AI trong quá trình học tập.

Nếu AI luôn được sử dụng để thay thế quá trình suy nghĩ, Agency có nguy cơ bị suy giảm.

Nhưng nếu AI được sử dụng để đặt câu hỏi ngược lại, đưa ra góc nhìn khác, phản biện một lập luận hoặc cung cấp phản hồi, AI có thể trở thành một công cụ giúp mở rộng năng lực tư duy.

Vì vậy, câu hỏi không nên là:

“Có nên cho người học sử dụng AI hay không?”

Mà nên là:

“Chúng ta cần thiết kế việc sử dụng AI như thế nào để người học vẫn là chủ thể của quá trình học tập?”

Kết luận

自主能动性 – Agency không phải là thứ AI có thể đơn giản trao cho hay lấy đi.

Đó là một năng lực con người cần chủ động rèn luyện.

Trong bối cảnh AI ngày càng mạnh, giáo dục càng cần tạo ra những người học không chỉ biết tìm câu trả lời, mà còn biết đặt câu hỏi; không chỉ biết sử dụng công cụ, mà còn biết đưa ra quyết định; không chỉ biết hoàn thành nhiệm vụ, mà còn hiểu mình đã học được gì từ quá trình đó.

AI có thể giúp con người đi nhanh hơn.
Nhưng giáo dục phải đảm bảo rằng con người vẫn là người cầm lái.