Ngày nay, màn hình đã trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của trẻ em. Điện thoại, máy tính bảng, TV, video trực tuyến và trò chơi điện tử có thể mang đến nhiều cơ hội để trẻ học hỏi, giải trí và kết nối.

Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ nằm ở việc trẻ sử dụng màn hình bao lâu, mà còn ở trẻ là ai, đang xem nội dung gì, sử dụng màn hình để làm gì và màn hình có đang chiếm chỗ của những hoạt động quan trọng khác hay không.

Để giúp phụ huynh có góc nhìn toàn diện hơn, khung “5 Chữ C trong việc sử dụng màn hình” (The 5 Cs of Media Use) đưa ra 5 câu hỏi quan trọng: Child – Content – Calm – Crowding Out – Communication. Khung này được xây dựng theo từng giai đoạn phát triển của trẻ, từ sơ sinh đến cuối tuổi teen.

5 CHỮ C TRONG VIỆC SỬ DỤNG MÀN HÌNH LÀ GÌ?

1. CHILD – CON BẠN

Mỗi đứa trẻ có tính cách, nhu cầu, khả năng điều chỉnh cảm xúc và phản ứng với màn hình khác nhau.

Có trẻ dễ dàng dừng xem khi được nhắc nhở, trong khi một số trẻ có thể rất khó rời khỏi màn hình. Vì vậy, thay vì chỉ áp dụng một quy tắc giống nhau cho mọi trẻ, ba mẹ cần quan sát và hiểu con mình là ai, con phản ứng thế nào và điều gì khiến con muốn sử dụng màn hình.

Khi trẻ lớn lên, câu hỏi này cũng thay đổi. Với trẻ nhỏ, ba mẹ cần chú ý đến phản ứng và nhu cầu phát triển của con. Với trẻ tuổi teen, việc lắng nghe trải nghiệm, cảm xúc, bạn bè và đời sống số của con trở nên ngày càng quan trọng.

2. CONTENT – NỘI DUNG

Không phải tất cả nội dung trên màn hình đều giống nhau.

Ba mẹ nên quan tâm đến trẻ đang xem gì, chơi gì và những thông điệp nào đang được trẻ tiếp nhận.

Ở trẻ nhỏ, nên ưu tiên những nội dung phù hợp với độ tuổi, có tính giáo dục và hỗ trợ sự phát triển. Khi trẻ lớn hơn, ba mẹ cần chú ý đến những nội dung có thể không phù hợp như bạo lực, nội dung tình dục, ngôn từ thô tục, thông tin sai lệch hoặc những hình ảnh lý tưởng hóa trên mạng xã hội.

Với trẻ lớn và thanh thiếu niên, ba mẹ có thể cùng con lựa chọn nội dung, xem đánh giá và trò chuyện về những gì con nhìn thấy trên mạng. Mục tiêu dần chuyển từ kiểm soát nội dung sang giúp con phát triển khả năng hiểu biết và đánh giá nội dung số một cách chủ động.

3. CALM – BÌNH TĨNH

Một câu hỏi đáng để ba mẹ tự hỏi là:

“Con đang sử dụng màn hình để giải trí hay để đối phó với cảm xúc?”

Với trẻ nhỏ, việc thường xuyên dùng điện thoại hoặc video để dỗ con khi khóc, buồn hoặc chán có thể khiến màn hình trở thành nguồn an ủi quen thuộc. Thay vào đó, ba mẹ có thể giúp trẻ từng bước nhận biết và điều chỉnh cảm xúc bằng những cách khác.

Khi trẻ lớn hơn, màn hình và trò chơi điện tử cũng có thể trở thành cách trẻ thư giãn hoặc tránh né những cảm xúc tiêu cực. Ba mẹ có thể đồng hành bằng cách khuyến khích những phương thức lành mạnh khác như trò chuyện, đi bộ, nghe nhạc, hoạt động nghệ thuật, vận động hoặc dành thời gian với những người mà trẻ tin tưởng.

4. CROWDING OUT – LẤN ÁT

Đây là một trong những câu hỏi quan trọng nhất:

“Màn hình đang chiếm chỗ của điều gì?”

Thời gian dành cho màn hình có thể vô tình lấy đi thời gian dành cho:

• Ngủ đủ giấc
• Học tập và làm bài
• Đọc sách
• Vận động và vui chơi ngoài trời
• Trò chuyện với gia đình
• Chơi cùng bạn bè
• Các hoạt động sáng tạo và sở thích cá nhân

Ở trẻ nhỏ, những hoạt động tương tác trực tiếp như trò chuyện, hát, đọc sách, vui chơi và khám phá thế giới xung quanh đóng vai trò quan trọng trong quá trình phát triển.

Khi trẻ bước vào tuổi đi học và tuổi teen, ba mẹ có thể cùng con thiết lập những khoảng thời gian không dùng thiết bị, chẳng hạn như trong bữa ăn, khi làm bài tập hoặc trước giờ ngủ.

5. COMMUNICATION – TRÒ CHUYỆN

Trẻ càng lớn, việc trò chuyện về đời sống số càng trở nên quan trọng.

Với trẻ nhỏ, ba mẹ có thể cùng xem và hỏi con về những gì đang diễn ra trong video. Với trẻ ở độ tuổi đi học, có thể bắt đầu trò chuyện về quảng cáo, quyền riêng tư, hành vi đúng – sai và những điều con nhìn thấy trên mạng.

Khi con bước vào tuổi teen, ba mẹ nên tạo một không gian đủ an toàn để con có thể chia sẻ về những trải nghiệm trực tuyến, các mối quan hệ bạn bè, những nội dung khiến con khó chịu hoặc những tình huống mà con chưa biết cách xử lý.

Thay vì bắt đầu bằng những câu hỏi mang tính phán xét, ba mẹ có thể thử:

“Chuyện đó khiến con cảm thấy thế nào?”

“Con nghĩ gì về điều này?”

“Con có cảm thấy an toàn không?”

Những cuộc trò chuyện cởi mở và thường xuyên có thể giúp ba mẹ duy trì kết nối với con khi con ngày càng độc lập hơn.

5 CHỮ C THEO TỪNG GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN

Điều đặc biệt của khung 5C là các câu hỏi cần được điều chỉnh theo độ tuổi của trẻ.

0–18 THÁNG: ƯU TIÊN KẾT NỐI VÀ KHÁM PHÁ THẾ GIỚI THẬT

Ở giai đoạn sơ sinh, trẻ đang phát triển sự gắn bó với ba mẹ và người chăm sóc, học ngôn ngữ, vận động và khám phá thế giới xung quanh.

Màn hình không nên thay thế những trải nghiệm quan trọng này.

Ba mẹ có thể ưu tiên trò chuyện, hát, đọc sách, chơi tương tác và dành thời gian không màn hình cùng con. Nếu sử dụng màn hình, nội dung và thời lượng cần được cân nhắc phù hợp với độ tuổi.

2–4 TUỔI: HỌC CÁCH QUẢN LÝ CẢM XÚC VÀ KHÁM PHÁ

Đây là giai đoạn trẻ phát triển mạnh về ngôn ngữ, tính độc lập và khả năng hiểu một số nội dung giáo dục trên màn hình.

Ba mẹ có thể lựa chọn những chương trình chất lượng, hạn chế nội dung không phù hợp và đặc biệt tránh để màn hình trở thành cách duy nhất để trẻ đối phó với buồn chán hoặc những cơn ăn vạ.

Điều quan trọng là đảm bảo màn hình không lấn át thời gian trẻ chơi, vận động, đọc sách, khám phá thiên nhiên và trò chuyện cùng gia đình.

5–10 TUỔI: HỌC TẬP, BẠN BÈ VÀ CÂN BẰNG

Khi bước vào độ tuổi đi học, trẻ bắt đầu hình thành những tình bạn đầu tiên, phát triển khả năng đọc hiểu và tập trung hơn vào việc học.

Trẻ có thể bắt đầu yêu thích game và YouTube, vì vậy ba mẹ cần chú ý đến nội dung mà con tiếp cận, đồng thời cân bằng thời gian sử dụng thiết bị với học tập, ngủ nghỉ, vận động, đọc sách và các hoạt động xã hội.

Đây cũng là thời điểm phù hợp để ba mẹ bắt đầu những cuộc trò chuyện về quảng cáo, quyền riêng tư, đúng – sai và những điều trẻ gặp trên môi trường số.

10–14 TUỔI: ĐỒNG HÀNH CÙNG ĐỜI SỐNG SỐ CỦA CON

Đầu tuổi teen là giai đoạn trẻ ngày càng độc lập, coi trọng bạn bè và bắt đầu khám phá bản thân.

Đây cũng là thời điểm trẻ có thể chịu ảnh hưởng mạnh từ sự so sánh trên mạng xã hội và những trải nghiệm trực tuyến.

Ba mẹ cần lắng nghe nhiều hơn, chủ động tìm hiểu đời sống số của con và tạo điều kiện để con chia sẻ mà không sợ ngay lập tức bị phán xét hoặc tịch thu thiết bị.

Những cuộc trò chuyện thường xuyên về bạn bè, cảm xúc, nội dung trực tuyến và sự an toàn trên mạng có thể giúp ba mẹ duy trì kết nối với con trong giai đoạn nhiều thay đổi này.

15–17 TUỔI: TÔN TRỌNG SỰ ĐỘC LẬP, DUY TRÌ KẾT NỐI

Ở cuối tuổi teen, trẻ có nhu cầu độc lập cao hơn và ngày càng có khả năng tự đưa ra lựa chọn.

Màn hình và mạng xã hội có thể là một phần bình thường trong quá trình giao tiếp, khám phá bản thân và xây dựng các mối quan hệ của trẻ. Vì vậy, cách đồng hành cũng cần thay đổi.

Thay vì chỉ kiểm soát, ba mẹ có thể cùng con trao đổi về nội dung, cách sử dụng thiết bị, các mối quan hệ trực tuyến và những rủi ro trên mạng; đồng thời trao cho con nhiều quyền tự chủ hơn khi con thể hiện được trách nhiệm.

Một nguyên tắc quan trọng ở giai đoạn này là quy tắc dành cho con cũng nên được người lớn trong gia đình cùng thực hiện. Trẻ tuổi teen rất nhạy cảm với sự khác biệt giữa điều người lớn nói và điều người lớn thực sự làm.

BA MẸ CÓ THỂ BẮT ĐẦU TỪ ĐÂU?

Thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn màn hình khỏi cuộc sống của con, ba mẹ có thể bắt đầu bằng 5 câu hỏi đơn giản:

1. Con tôi là ai và con phản ứng thế nào với màn hình?
2. Nội dung con đang xem có phù hợp với độ tuổi không?
3. Con có đang sử dụng màn hình để bình tĩnh lại hoặc tránh né cảm xúc không?
4. Màn hình đang chiếm mất thời gian dành cho hoạt động quan trọng nào?
5. Tôi đã thực sự trò chuyện với con về những gì con trải nghiệm trên môi trường số chưa?

Từ những câu hỏi này, mỗi gia đình có thể cùng nhau xây dựng một Kế hoạch sử dụng màn hình cho gia đình, trong đó không chỉ có quy tắc dành cho trẻ mà còn có sự tham gia và làm gương từ chính ba mẹ.

THAY VÌ CHỈ HỎI “CON DÙNG MÀN HÌNH BAO LÂU?”, HÃY HỎI “MÀN HÌNH ĐANG Ở VỊ TRÍ NÀO TRONG CUỘC SỐNG CỦA CON?”

Màn hình không phải lúc nào cũng là “xấu” và việc đồng hành cùng trẻ cũng không đơn giản chỉ là đặt ra một con số thời gian sử dụng.

Điều quan trọng là giúp trẻ từng bước xây dựng thói quen sử dụng công nghệ phù hợp với độ tuổi, biết lựa chọn nội dung, biết điều chỉnh cảm xúc, biết cân bằng giữa thế giới số và đời sống thực, đồng thời có thể trò chuyện với người lớn khi gặp vấn đề.

Và trên hành trình đó, ba mẹ không chỉ là người đặt ra quy tắc – ba mẹ còn là người đồng hành và làm gương cho con.

📌 The Dragon chia sẻ bộ “5 Chữ C trong việc sử dụng màn hình” theo 5 giai đoạn tuổi như một tài liệu tham khảo để ba mẹ có thể lựa chọn những nguyên tắc phù hợp với độ tuổi và nhu cầu phát triển của con.

Nguồn: Dịch từ tài liệu “The 5 Cs of Media Use” do Center of Excellence on Social Media and Youth Mental Health, American Academy of Pediatrics (AAP) phát hành.

The Dragon – Đồng hành cùng trẻ trên hành trình học tập và phát triển.